با گسترش روزافزون فناوري اطلاعات و ارتباطات، مي‌توان تاثير آن را در تمامي ابعاد زندگي بشر مشاهده کرد. از جمله مهم‌ترين اين ابعاد، بعد اجتماعي زندگي آحاد جامعه است. بدين ترتيب، نيازمند بازنگري در تعاريف موجود به منظور سازگاري با اين پديده و نيل به آينده‌اي بهتر خواهيم بود.

با گسترش روزافزون فناوري اطلاعات و ارتباطات، مي‌توان تاثير آن را در تمامي ابعاد زندگي بشر مشاهده کرد. از جمله مهم‌ترين اين ابعاد، بعد اجتماعي زندگي آحاد جامعه است. بدين ترتيب، نيازمند بازنگري در تعاريف موجود به منظور سازگاري با اين پديده و نيل به آينده‌اي بهتر خواهيم بود. مشاركت اجتماعي در تعيين سرنوشت و اداره جامعه از جمله مباحثي است كه همواره ذهن جوامع مختلف را به خود مشغول کرده است. با توجه به تغييرات صورت‌گرفته در زندگي روزمره و ضرورت بازبيني در مفاهيم موجود به منظور افزايش نقش مردم در اداره جامعه، ارائه تعريفي از مردم‌سالاری الكترونيكی و بررسي الزامات آن از جايگاه ويژه‌اي برخوردار خواهد بود. با توجه به اين امر، در اين مقاله ابتدا تعاريف و عناصر كليدي دستيابي به مردم‌سالاری الكترونيكی مورد اشاره قرار مي‌گيرد. سپس از آنجايي كه انتخابات الكترونيكی به عنوان يكي از مظاهر مردم‌سالاری الكترونيكی برشمرده مي‌شود، ضمن اشاره‌اي گذرا به تجارب موجود در كشورهاي موفق در اين زمينه، تجربه برگزاري انتخابات تمام‌الكترونيكی در میهن مان مورد توجه قرار خواهد گرفت.

 

مفاهیم

پیش از پرداختن به مقوله مردم‌سالاری الکترونیکی (E-Democracy)، ارائه تعریفی از مردم‌سالاری ضروری است. تاکنون تعاریف متعددی برای مردم‌سالاری ارائه شده است. با این وجود از میان تعاریف ذکرشده، تعریف واحدي که کاملا مورد توافق باشد برای آن در دست نیست. از جمله تعاریف به کار گرفته‌شده برای مردم‌سالاری، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

مردم‌سالاری، نظام حکومتی است که در آن همه اشخاص بالغ در چارچوب مقررات قادرند به نحوی برابر در وضع خط مشی و قوانین همگانی مشارکت کنند.
مردم‌سالاری، حکومت مردم به وسیله مردم و برای مردم است.
مردم‌سالاری بهترین وسیله‌ای است که به واسطه آن می‌توان اراده ملت را بر شیوه حکومت در اداره سرزمین اعمال کرد.
ذکر این نکته ضروری است که با توجه به تعریف مد نظر از مردم‌سالاری، مدل‌های متفاوتی برای آن قابل ارائه است، از متداول‌ترین آنها می‌توان به مردم‌سالاری مستقیم و غیرمستقیم اشاره کرد که به نوع مشارکت شهروندان اشاره دارند. در مردم‌سالاری مستقیم، مردم به صورت مستقیم و بدون انتخاب نمایندگانی به عنوان میانجی بر خود حکومت می‌کنند. به عبارت دیگر در تصمیم‌گیری درباره مسائل عمومی، شهروندان به صورت مستقیم دخیل هستند. در مقابل، در مردم‌سالاری غیرمستقیم یا حکومت نمایندگان بر مردم، سعی می‌شود با حفظ عمومیت مشارکت، بر عملی نبودن مشارکت مستقیم عمومی غلبه شود. در حقیقت در این نوع مردم‌سالاری، مردم به واسطه نمایندگان خود و به صورت غیرمستقیم در اداره دولت مشارکت می‌کنند.
با توجه به گسترش کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در زندگی روزمره، گسترش شبکه‌های اجتماعی و در اختیار بودن حجم عظیمی از اطلاعات برای کاربران در کسری از ثانیه، مفاهیم جدیدی همچون مردم‌سالاری الکترونیکی مورد توجه قرار گرفته است. به عبارت دیگر، نیازمند تعاریفی جدید از مفاهیم گذشته با توجه به قابلیت‌های فناوری‌های جدید هستیم. با توجه به كاربردهاي فناوري اطلاعات و ارتباطات، مردم‌سالاری الكترونيكی به عنوان گزينه‌اي مناسب براي افزايش مشاركت شهروندان معرفي شده است. بدين ترتيب، ارائه تعریفی از مردم‌سالاری الکترونیکی و مفاهیم مرتبط با آن از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. در این مقاله، مروری بر مفهوم مردم‌سالاری الکترونیکی صورت پذيرفته و برخی از مهم‌ترین عناصر مرتبط با آن مورد اشاره قرار مي‌گیرد. آشنایی با مفاهیم مربوطه، گامی اولیه در راستای تحقق مباحث یادشده خواهد بود .

مردم‌سالاری الکترونیکی

در خصوص مردم‌سالاری الکترونیکی همانند آنچه در خصوص تعریف مردم‌سالاری ذکر شد، اتفاق نظر بر یک تعریف واحد وجود ندارد. استفاده از شبکه‌های الکترونیکی و ایجاد نوع مستقیم‌تری از مردم‌سالاری از طریق افزایش مشارکت شهروندان در همه‌پرسی‌ها و مناظرات برخط (On-line) به منظور انجام تصمیم‌گیری‌های مورد نیاز، از جمله تعاریف مردم‌سالاری الکترونیکی است. به عبارت دیگر، مردم‌سالاری الکترونیکی به معنای استفاده از تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات به منظور گسترش فرآیندهای دموکراتیک خواهد بود.
لازم به ذکر است ابزاری نظیر اینترنت جهت ارتباط برخط، از عوامل موثر براي دستيابي به مردم‌سالاری الکترونیکی نام برده شده است. بدین ترتیب که با گسترش فناوری اطلاعات، توقع بیشتری برای مشارکت عامه مردم وجود دارد. در این حالت، امکان ارتباط مردم با سیاستمداران بیش از پیش محقق خواهد شد. در اختیار قرار داشتن پورتال‌های دولتی در بستر اینترنت، از عواملی است که ارتباطات دوسویه مردم و دولتمردان را محقق می‌کند. در این پورتال‌ها، طیف گسترده‌ای از فعالیت‌ها و خدمات، از اطلاعات مورد نياز تا امکان دریافت خدمات ارائه‌شده دولتی در اختيار كاربران قرار مي‌گيرد. در ادامه مهم‌ترین عناوین مرتبط با مردم‌سالاری الکترونیکی مورد اشاره قرار خواهد گرفت.

 

عناصر مرتبط با مردم‌سالاری الکترونیکی

عموما چهار مورد زیر به عنوان مهم‌ترین عناصر مرتبط با مردم‌سالاری الکترونیکی مورد اشاره قرار می‌گیرند که توجه به آنها به درک درستی از ملزومات مردم‌سالاری الکترونیکی می‌انجامد:

اطلاعات و ارتباطات برخط

این بخش دربرگیرنده استفاده از شبكه ارتباطي نظير اینترنت، سرویس‌های پست الکترونیکی و سایر فناوری‌های جدید به منظور ارائه اطلاعات مرتبط توسط دولت به عامه مردم است. به عبارت دیگر، اولین مرحله برقراری مردم‌سالاری الکترونیکی، شفافیت اطلاعاتی و ارائه منابع اطلاعاتی برخط قابل اطمینان در خصوص دولت و سازمان‌های دموکراتیک به شهروندان است.

سرویس‌های دولت الکترونیکی

برای دولت الکترونیکی تعاریف متعددی ارائه شده است. در تعریفی ساده، دولت الکترونیکی به معنای استفاده دولت از فناوری اطلاعات و ارتباطات در راستای ارائه خدمات و اطلاعات به بخش عمومی و نیز کاهش شکاف میان مدیران دولتی و شهروندان و افزایش سطح دسترسی شهروندان به خدمات دولتی است. با توجه به بررسی‌هاي صورت‌گرفته، ارائه خدمات از طریق اینترنت، در قالبی نظیر پورتال‌های تحت وب از عناصر پایه قابل بحث در راستای دستیابی به مردم‌سالاری الکترونیکی خواهد بود. از مثال‌های مربوطه، می‌توان به جمع‌آوری کمک‌های نقدی تحت وب در جریان رقابت‌های انتخاباتی اشاره کرد. دريافت كمك‌هاي نقدي مردمي در جريان رقابت‌هاي انتخاباتي، در اكثر كشورهاي جهان متداول است. بررسي‌ها نشان داده است در اختيار قرار دادن سرويس‌هاي لازم به منظور امكان مشاركت عامه مردم در اين امر، نقش بسزايي در پيشبرد فعاليت‌هاي مربوطه ايفا می‌کند.

مشارکت برخط

مشارکت برخط از مهم‌ترین مظاهر مردم‌سالاری الکترونیکی است که به اشکال مختلف قابل پیگیری خواهد بود. امکان گفت‌وگوي (چت) برخط، برقراری میتینگ‌های برخط که شهروندان نقطه نظرات خود را منعکس کنند، مناظرات برخط در جریان برگزاری انتخابات که در آن کاندیداها به صورت متناوب تا زمان رای‌گیری با شهروندان در ارتباط باشند و پرسش‌های آنها را پاسخ دهند، امکان اعتراضات برخط مانند اعتراضات گسترده‌ای که پاییز 2000 در انگلستان در فضای مجازی نسبت به افزایش قیمت سوخت ساماندهی شد، انتخابات الکترونیکی و در نهایت امکان ساماندهی شکایات برخط (نظیر تجربه سال 2001 ایالت فلوریدا نسبت به جمع‌آوری برخط امضا برای توقف بهره‌برداری از معدن فسفات) از جمله مصادیق مشارکت برخط شهروندان در دستیابی به مردم‌سالاری الکترونیکی به شمار می‌روند.

زیرساخت‌های مورد نیاز

حرکت به سمت مردم‌سالاری الکترونیکی، بدون دستیابی به زیرساخت‌های اولیه مورد نیاز میسر نخواهد بود. برقراری ارتباطات امن، حفظ امنیت داده‌ها، تعیین و ارائه خدمات قابل ارائه به شهروندان، دسترسی شهروندان به اینترنت و سایر فناوری‌های مورد نیاز و نيز فرهنگ سازي و آموزش‌هاي مرتبط، تنها بخشی از نگرانی‌های موجود هستند.
با توجه به اهمیت برگزاری انتخابات الکترونیکی به عنوان یکی از مصادیق مهم مردم‌سالاری الکترونیکی، در ادامه بخشي از تجارب موجود در این امر مورد اشاره قرار مي‌گيرد.

انتخابات الکترونیکی

با توجه به آنچه ذکر شد، انتخابات الکترونیکی از مصادیق مشارکت الکترونیکی برشمرده می‌شود؛ بدین معنا که استفاده از تکنولوژی ارتباطات و اطلاعات در برگزاری انتخابات از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده و نقش بسزایی در افزایش سرعت جمع‌بندی نتایج و نیز شفافیت برگزاری رقابت‌های انتخاباتی ایفا می‌کند. تاكنون مطالعات چنداني در خصوص انتخابات الکترونیکی ایران صورت نپذیرفته است. ذکر این نکته ضروری است که غالبا زمانی که صحبت از انتخابات الکترونیکی به میان می‌آید، واژه اخذ رای الکترونیکی (E-voting) به ذهن متبادر می‌شود. حال آنکه انتخابات الکترونیکی مفهومی وسیع‌تر از اخذ رای الکترونیکی دارد و در مطالعات ذكرشده به عنوان يكي از مظاهر انتخابات الکترونیکی مورد اشاره قرار گرفته است. بدین معنا که اخذ رای الکترونیکی و طراحی سامانه‌های الکترونیکی مورد نیاز، تنها بخشی از اقدامات مرتبط با انتخابات الکترونیکی است و مواردی نظیر اتوماسیون کامل فرآیندهای مرتبط با انتخابات و نیز استفاده از امضای دیجیتال به منظور احراز هویت افراد و فراهم آوردن امکان رای‌گیری از راه دور، از دیگر مصادیق انتخابات الکترونیکی هستند که می‌بایست مورد توجه قرار گیرند.
تاكنون تجارب متفاوتی در زمینه اخذ رای الکترونیکی صورت پذيرفته است. از جمله تجارب جالب توجه در اخذ رای الکترونیکی، می‌توان به تجربه موجود در کشور استونی اشاره کرد. بدین ترتیب که در روز اخذ رای، رای‌گیری تنها از طریق مراجعه به شعب اخذ رای امکان‌پذیر است اما برای رای‌دهندگان استونیایی که در کشورهای دیگر ساکن هستند، این امکان فراهم شده تا در روزهای خاصی که تعیین می‌شود از طریق اینترنت رای خود را ارائه کنند. بدین ترتیب که شهروندان استونیایی، دارای کارت شناسایی مجهز به میکروچیپ هستند و کافی است در زمان اخذ رای با دسترسی به دستگاه کارتخوان الکترونیکی برای خواندن کارت شناسایی، به آسانی از طریق اینترنت در فرآیند اخذ رای مشارکت کنند. از دیگر کشورهای پیشرو در این امر می‌توان به کشور برزیل اشاره کرد که برای اولین بار در سال 1996 انتخابات را به صورت آزمایشی در یک ایالت توسط دستگاه طراحی‌شده برای اخذ رای تمام‌الکترونیکی به انجام رساند. تجارب کسب‌شده در آن انتخابات، زمینه‌ساز برگزاری سراسری انتخابات الکترونیکی سال 2000 برزیل شد. ذكر اين نكته ضروري است كه كشور هند نيز با دارا بودن جميعتي زياد و مشكلات فراوان در برگزاري انتخابات به صورت دستي، از جمله كشورهايي است كه تجارب ارزنده‌اي در خصوص اخذ رای الكترونيكی كسب کرده و سرمايه‌گذاري مناسبي نیز در این کشور به منظور آموزش و فرهنگ‌سازي استفاده از سيستم‌هاي اخذ راي الكترونيكی انجام داده است.
با توجه به اهمیت برگزاری انتخابات الکترونیکی، در میهن عزيز ما نیز تلاش‌های قابل توجهی در حرکت به سمت برگزاری انتخابات تمام‌الکترونیکی در وزارت كشور صورت پذیرفته است. در مجموع، فرآیندهای برگزاری انتخابات در ایران را می‌توان به فرآیندهای قبل از روز اخذ رای، روز اخذ رای و پس از آن تقسیم‌بندی کرد. فرآیندهای قبل از روز اخذ رای و پس از آن از نمود کمتری برخوردار بوده اما رايانه‌اي کردن کامل آنها نقشي موثر در شفافیت، افزایش سرعت، دقت و كاهش هزينه در فرآیندهای مربوطه ایفا می‌کند. در این راستا، طراحی سامانه جامع انتخابات در وزارت كشور، دربرگیرنده تمامی فرآیندهای موجود در انواع انتخابات (انتخابات ریاست جمهوری، مجلس شورای اسلامی، مجلس خبرگان رهبری و شوراهای اسلامی شهر و روستا) گامی موثر در حرکت به سمت رايانه‌اي کردن کامل فرآیندهای انتخابات است. همچنين تجارب حاصل‌شده در استفاده از دفاتر پيشخوان برای ثبت‌نام از داوطلبان انتخابات شوراهاي اسلامي شهر و روستا در سال 91، از ديگر اقدامات موثر صورت‌گرفته در اين راستا برشمرده مي‌شود.

همان‌گونه که پیش از این نیز ذکر شد، استفاده از دستگاه‌های اخذ رای الکترونیکی در فرآیند اخذ رای برای غالب شهروندان نمادی از انتخابات الکترونیکی به شمار می‌آید. در این راستا، سال 90 در جريان برگزاري نهمین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی ایران، برای نخستین بار از دستگاه‌های اخذ رای تمام‌الکترونیکی استفاده شد و رای‌گیری الکترونیکی در 14 حوزه انتخاباتی در مرحله اول (به تفکیک نشان داده شده در جدول 1) و هفت حوزه انتخاباتی در مرحله دوم (مطابق با جدول 2 ) به صورت الکترونیکی صورت پذیرفت و 963877 رای در مرحله اول و 628676 رای در مرحله دوم انتخابات (بالغ بر يك و نيم ميليون راي در مجموع) به صورت الکترونیکي اخذ شد. روند در نظر گرفته‌شده برای اخذ رای الکترونیکی در ذیل مورد اشاره قرار گرفته است:

در شعب اخذ رای تمام‌الکترونیکی ابتدا با توجه به شماره ملی رای‌دهنده، استعلامات لازم از پایگاه داده ثبت احوال صورت می‌پذیرفت و چنانچه رای‌دهنده حائز شرایط قانونی اخذ رای ‌بود، کارت تعرفه الکترونیکی در اختیار وی قرار می‌گرفت و به سمت دستگاه اخذ رای الکترونیکی هدایت می‌شد. در این حالت، رای‌دهنده به آسانی با ورود تعرفه الکترونیکی، وارد مرحله اخذ رای می‌شد و با استفاده از صفحه‌کلید تعبیه‌شده در دستگاه، کد کاندیداهای مورد نظر خود را وارد می‌کرد. پس از اتمام عملیات و فشردن کلید ثبت نهایی، پیام مربوط به اخذ رای موفقیت‌آمیز به کاربر نشان داده می‌شد و بدین ترتیب در نهایت کاربر، کارت تعرفه الكترونيكی را به مسوول شعبه ارائه می‌کرد. طراحي دستگاه به گونه‌اي انجام شده بود كه افراد كم‌سواد نيز بتوانند به راحتي از دستگاه اخذ راي الكترونيكی استفاده کنند؛ بدين معنا كه دستگاه داراي راهنماي صوتي‌ای بود كه راهنمايي لازم را در مراحل مختلف در اختيار راي‌دهنده قرار می‌داد و راي‌دهنده تنها با دانستن شماره داوطلب مورد نظر و ورود كد مربوط به آن، اقدام به ثبت راي خود مي‌کرد. بدين ترتيب كه با ورود كد هر داوطلب، تصوير و نام داوطلب روي صفحه نمايشگر به نمايش درمی‌آمد و راي‌دهنده با فشردن كليد سبز مي‌توانست راي خود را نهايي کند. ذكر اين نكته ضروري است كه امكان دريافت راي سفيد با فشردن كليد سفيد و اصلاح راي (قبل از نهايي شدن راي‌گيري) با فشردن كليد قرمز در دستگاه لحاظ شده بود. علاوه بر آن، صفحه‌كليد مجهز به خط بريل بود كه روشندلان عزيز نيز مي‌توانستند بدون نياز به همراهي، رأسا اقدام به ارائه راي خود کنند. از ديگر ويژگي‌هاي مهم تجهيزات اخذ راي تمام‌الكترونيكی، طراحي و ساخت كاملا داخلي آنهاست كه علاوه بر استفاده از رمزنگاري‌هاي بومي، تسلط كامل بر دانش فني تجهيزات موجود را دربر دارد و مي‌تواند در بهينه‌سازي تجهيزات يا اعمال تغييرات مورد نياز كاملا موثر واقع شود.
در طراحی دستگاه‌های اخذ رای تمام‌الکترونیکی، ایده‌های متفاوتی برای چاپ یا عدم چاپ رای اخذشده روی تعرفه کاغذی پس از اتمام اخذ رای موجود است. در بسیاری از موارد پیشنهاد می‌شود در نخستین دوره‌های اخذ رای تمام‌الکترونیکی، چاپ کاغذی رای نیز صورت پذیرد تا چنانچه تصمیم بر شمارش کاغذی آرا گرفته شد، علاوه بر داده‌های ثبت‌شده در دستگاه، امکان شمارش دستی آراي ثبت‌شده نیز وجود داشته باشد. لازم به ذکر است در دستگاه‌های اخذ رای طراحی‌شده امکان چاپ کاغذی رای نیز منظور شده بود تا بدین ترتیب امکان شمارش دستی آرا هم در صورت لزوم فراهم باشد. با توجه به تجارب موفق كسب‌شده در نهمين دوره انتخابات مجلس شوراي اسلامي ايران، امید است گام‌های موثری در راستای برگزاری انتخابات تمام‌الکترونیکی در سراسر کشور برداشته شود. اين امر نيازمند همت و تلاش تمامي دست‌اندركاران دخيل در برگزاري انتخابات است. توجه به زيرساخت‌هاي ارتباطي مورد نياز، اصلاح قوانين مربوطه در راستاي هماهنگي كامل با انتخابات تمام‌الكترونيكی و نيز فرهنگ‌سازي و ارائه آموزش‌هاي لازم به آحاد جامعه بخشي از گام‌هاي ضروري در جهت نيل به هدف يادشده خواهد بود.

 

گام آخر

آنچه ارائه شد، مروري بود بر مفاهيم مرتبط با مردم‌سالاری الكترونيكی و بالاخص انتخابات الكترونيكی كه از مظاهر بارز آن به شمار مي‌آيد. همان‌گونه كه ذكر شد، برقراري زيرساخت‌هاي مورد نياز، نقشي حياتي در حركت به سمت مردم‌سالاری الكترونيكی ايفا خواهد کرد. ذكر اين نكته ضروري است كه بدون هماهنگي همه‌جانبه و برنامه‌ريزي مناسب، نيل به مردم‌سالاری الكترونيكی امكان‌پذير نیست. اميد است با توجه به اقدامات ارزشمند صورت‌گرفته در اين راستا در ايران و نیز اراده جدی موجود در مدیران ارشد وزارت کشور در دولت یازدهم برای حصول به نتیجه مطلوب، شاهد توفیقی روزافزون در اجرایی شدن مردم‌سالاری الکترونیکی باشیم.

پیوست - امیر شجاعان